PFAS zit niet alleen in producten, maar ook in de grond onder onze voeten. Deze stoffen zijn jarenlang op grote schaal gebruikt en breken in de natuur vrijwel niet af. Daardoor stapelen ze zich op in de bodem, in het water en uiteindelijk ook in planten en dieren. Maar hoe komt PFAS nou precies in de grond terecht? In dit artikel leggen we de belangrijkste bronnen uit, hoe PFAS zich verspreidt en waarom het zo lastig is om er weer vanaf te komen.
Wat is PFAS ook alweer?
PFAS staat voor poly- en perfluoralkylstoffen, een grote groep door de mens gemaakte chemische stoffen. Ze worden gewaardeerd omdat ze water, vet en vuil afstoten en goed tegen hitte kunnen. Juist die eigenschappen maken ze ook hardnekkig: PFAS lost goed op in water en breekt nauwelijks af. Wil je eerst de basis lezen, kijk dan bij wat is PFAS voordat je verder gaat met de bodemverontreiniging.
Hoe komt PFAS in de grond?
Er is niet één oorzaak. PFAS komt via verschillende routes in de bodem terecht, vaak over een periode van tientallen jaren. De belangrijkste bronnen zijn:
- Industriële productie en lozingen. Fabrieken die PFAS maken of gebruiken kunnen deze stoffen via afvalwater of uitstoot in de omgeving brengen. Via lozingen op water en neerslag uit de lucht belandt het uiteindelijk in de grond.
- Blusschuim. Bepaalde soorten blusschuim bevatten PFAS. Bij brandweeroefeningen, brandbestrijding en incidenten kan dit schuim in de bodem zakken en zich daar ophopen, vaak rond oefenterreinen en plekken waar grote branden zijn geblust.
- Neerslag uit de lucht. PFAS kan via de lucht over grote afstanden reizen. Door regen en stofdeeltjes komt het verspreid op de grond terecht, ook ver van de oorspronkelijke bron.
- Vervuild slib en compost. Als zuiveringsslib of compost PFAS bevat en op land wordt uitgereden, komen de stoffen in de bovenste bodemlaag terecht.
- Afval en stortplaatsen. Producten met PFAS belanden op den duur bij het afval. Op stort- en verwerkingslocaties kan PFAS uitspoelen en in de bodem en het grondwater sijpelen.
Hoe verspreidt PFAS zich verder?
Eenmaal in de grond blijft PFAS zelden op één plek. Omdat veel PFAS goed oplosbaar is in water, spoelt het makkelijk mee. Zo verspreidt het zich verder:
- Via grondwater. Regenwater sijpelt door de bodem en neemt PFAS mee naar diepere lagen en het grondwater. Daar kan het zich over grote afstanden verplaatsen.
- Via oppervlaktewater. PFAS uit de bodem en het grondwater kan in sloten, beken en rivieren terechtkomen en zo nieuwe gebieden bereiken.
- Via grondverzet. Wanneer vervuilde grond wordt afgegraven en elders gebruikt, reist de verontreiniging letterlijk mee naar een andere locatie.
Door deze combinatie van routes kan een lokale bron na verloop van tijd een veel groter gebied beïnvloeden.
Waarom blijft PFAS zo lang in de bodem?
PFAS wordt niet voor niets “forever chemicals” genoemd. De stoffen hebben extreem sterke chemische bindingen die in de natuur nauwelijks worden afgebroken. Bacteriën, zonlicht en gewone verweringsprocessen krijgen er weinig vat op. Daardoor blijft PFAS zeer lang in de bodem aanwezig, soms vele jaren tot decennia nadat de oorspronkelijke vervuiling stopte. De stoffen kunnen zich in die tijd blijven verspreiden en geleidelijk ophopen.
Wat zijn de gevolgen voor planten en dieren?
Omdat PFAS in de bodem en het water zit, kan het worden opgenomen door het leven dat daarvan afhankelijk is:
- Planten en gewassen kunnen PFAS via hun wortels opnemen uit de grond en het water.
- Dieren krijgen PFAS binnen via voedsel, gras, water en bodemdeeltjes. Via de voedselketen kan het zich verder verspreiden.
- Mensen kunnen er uiteindelijk mee in aanraking komen via voedsel en drinkwater dat uit vervuilde gebieden komt.
Instanties zoals het RIVM houden de aanwezigheid van PFAS in het milieu in de gaten en waarschuwen voor de risico’s van blootstelling op de lange termijn.
Veelgestelde vragen
Kun je PFAS uit de grond verwijderen? Dat is lastig en duur. PFAS breekt vrijwel niet vanzelf af, dus saneren vraagt om afgraven of speciale zuiveringstechnieken. Volledig verwijderen lukt zelden.
Zit er overal PFAS in de grond? In zekere mate wel. Door verspreiding via de lucht en het water is PFAS op veel plekken in lage concentraties terug te vinden. Rond bekende bronnen liggen de gehaltes vaak hoger.
Is groente uit eigen tuin gevaarlijk door PFAS? In de meeste gebieden is normaal tuinieren geen probleem. Woon je in de buurt van een bekende vervuilingsbron, volg dan de adviezen van lokale overheden over moestuinieren.
Hoe lang blijft PFAS in de bodem? Zeer lang. Door de stabiele chemische bindingen kan PFAS jaren tot decennia in de grond blijven, ook nadat de bron is verdwenen.